درسنامه آموزشی جغرافیای ایران کلاس دهم
درس 3: موقعیت جغرافیایی ایران
محل قرار گرفتن هر پدیده در سطح کرۀ زمین، موقعیت جغرافیایی آن پدیده است.
موقعیت جغرافیایی هر کشور از دو نظر قابل مطالعه است: موقعیت ریاضی و موقعیت نسبی.
1- موقعیت ریاضی یا مطلق
کلاس شما چند ردیف نیمکت دارد؟ چند ستون دارد؟ شما در کدام ردیف و ستون کلاس نشستهاید؟ فرض کنید پاسخ شما ردیف سوم ستون وسط (دوم) کلاس باشد. این پاسخ، نشان دهندۀ موقعیت ریاضی شما در کلاستان است. هر پدیده در روی زمین دارای موقعیت ریاضی است که مکانی که این موقعیت فقط به آن پدیده تعلق دارد.
ایران در عرض جغرافیایی 25 تا 40 درجه در جنوب منطقه معتدله نیمکرۀ شمالی قرار گرفته و همچنین در 44 تا 63 درجۀ طول شرقی واقع شده است. گستردگی کشور ما در این عرضها به تنوع آب و هوا در آن منجر شده است. این تنوع آب و هوایی در نوع تولیدات کشاورزی، محیط زیست و در نهایت پیشرفت کشور ما مؤثر است. این مطلب را به صورت کامل در بحث آب و هوای ایران خواهید خواند.
فعالیت 1: شناخت محل زندگی خود (صفحهٔ 14 کتاب درسی)
با استفاده از کتاب استان شناسی حدود تقریبی موقعیت ریاضی استان خود را در نقشه بالا مشخص کنید. هر استان موقعیت ریاضی خاص خودش را دارد؛
آذربایجان شرقی: بین 36 درجه و 45 دقیقه تا 39 درجه و 36 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 5 دقیقه تا 48 درجه و 22 دقیقه طول شرقی
آذربایجان غربی: بین 35 درجه و 58 دقیقه تا 39 درجه و 46 دقیقه عرض شمالی و 44 درجه و 3 دقیقه تا 47 درجه و 23 دقیقه طول شرقی
اردبیل: بین 37 درجه و 45 دقیقه تا 39 درجه و 42 دقیقه عرض شمالی و 47 درجه و 30 دقیقه تا 48 درجه و 55 دقیقه طول شرقی
اصفهان: بین 30 درجه و 43 دقیقه تا 34 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 36 دقیقه تا 55 درجه و 31 دقیقه طول شرقی
البرز: بین 35 درجه و 28 دقیقه تا 36 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 10 دقیقه تا 51 درجه و 30 دقیقه طول شرقی
ایلام: بین 31 درجه و 58 دقیقه تا 34 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 44 دقیقه تا 48 درجه و 10 دقیقه طول شرقی
بوشهر: بین 27 درجه و 14 دقیقه تا 30 درجه و 16 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 52 دقیقه تا 52 درجه و 58 دقیقه طول شرقی
تهران: بین 35 تا 36٫5 درجهٔ عرض شمالی و 51 تا 53 درجهٔ طول شرقی
چهارمحال و بختیاری: بین 31 درجه و 9 دقیقه تا 32 درجه و 38 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 30 دقیقه تا 51 درجه و 26 دقیقه طول شرقی
خراسان جنوبی: بین 30 درجه و 31 دقیقه تا 35 درجه و 10 دقیقه عرض شمالی و 55 درجه و 6 دقیقه تا 60 درجه و 57 دقیقه طول شرقی
خراسان رضوی: بین 33 درجه و 52 دقیقه تا 37 درجه و 42 دقیقه عرض شمالی و 56 درجه و 19 دقیقه تا 61 درجه و 16 دقیقه طول شرقی
خراسان شمالی: بین 36 درجه و 37 دقیقه تا 38 درجه و 41 دقیقه عرض شمالی و 55 درجه و 53دقیقه تا 58 درجه و 30 دقیقه طول شرقی
خوزستان: بین 30 تا 33 درجه عرض شمالی و 47 تا 50 درجه طول شرقی
زنجان: بین 35 درجه و 33 دقیقه تا 37 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی و 47 درجه و 10دقیقه تا 49 درجه و 26 دقیقه طول شرقی
سمنان: بین 34 درجه و 13 دقیقه تا 37 درجه و 20 دقیقه عرض شمالی و 51 درجه و 51 دقیقه تا 57 درجه و 3 دقیقه طول شرقی
سیستان و بلوچستان: بین 25 درجه و 3 دقیقه تا 31 درجه 28 دقیقه عرض شمالی و 58 درجه و 47 دقیقه تا 63 درجه و 19 دقیقه طول شرقی
فارس: بین مدارهای 27 و 31 عرض شمالی و نصف النهارهای 50 و 55 طول شرقی
قزوین: بین 35 درجه و 37 دقیقه تا 36 درجه و 25 دقیقه عرض شمالی و 48 درجه و 45 دقیقه تا 50 درجه و 50 دقیقه طول شرقی
قم: بین 34 درجه و 9 دقیقه تا 35 درجه و 11 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 6 دقیقه تا 51 درجه و 58 دقیقه طول شرقی
کردستان: بین 34 درجه و 45 دقیقه تا 36 درجه و 28 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 34 دقیقه تا 48 درجه و 14 دقیقه طول شرقی
کرمان: بین 26 درجه و 32 دقیقه عرض شمالی و 54 درجه و 30 دقیقه تا 59 درجه و 30دقیقه طول شرقی
کرمانشاه: بین 33 درجه و 37 دقیقه تا 35 درجه و 17 دقیقه عرض شمالی و 45 درجه و 20 دقیقه تا 48 درجه و 1 دقیقه طول شرقی
کهگلویه و بویراحمد: بین 29 درجه و 52 دقیقه تا 31 درجه و 26 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 55دقیقه تا 51 درجه و 53 دقیقه طول شرقی
گلستان: بین 36 درجه و 8 دقیقه تا 36 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و 53 درجه و 21 دقیقه تا 53 درجه و 51 دقیقه طول شرقی
گیلان: بین 36 درجه و 34 دقیقه تا 38 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی و 48 درجه و 53 دقیقه تا 50 درجه و 34 دقیقه طول شرقی
لرستان: بین 32 درجه و 38 دقیقه تا 34 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 50 دقیقه تا 50 درجه و 2 دقیقه طول شرقی
مازندران: بین 35 درجه و 47 دقیقه تا 36 درجه و 35 دقیقه عرض شمالی و 50 درجه و 34 دقیقه تا 54 درجه و 10 دقیقه طول شرقی
مرکزی: بین 33 درجه و 30 دقیقه تا 35 درجه و 35 دقیقه عرض شمالی و 48 درجه و 57 دقیقه تا 51 درجه طول شرقی
هرمزگان: بین 25 درجه و 24 دقیقه تا 28 درجه و 57 دقیقه عرض شمالی و 53 درجه و 41 دقیقه تا 59 درجه و 15 دقیقه طول شرقی
همدان: بین 33 درجه و 59 دقیقه تا 35 درجه و 44 دقیقه عرض شمالی و 47 درجه و 44 دقیقه تا 49 درجه و 27 دقیقه طول شرقی
یزد: بین 29 درجه و 52 دقیقه تا 35 درجه و 10 دقیقه عرض شمالی و 52 درجه و 50 دقیقه تا 58 درجه و 16 دقیقه طول شرقی
2- در صورت امکان با استفاده از نرم افزار GoogleEarth موقعیت ریاضی مدرسه و منزل خود را مشخص نمایید.
فعالیت 2 (صفحهٔ 15 کتاب درسی)
1 با توجّه به مطالب یاد شده، مختصات جغرافیایی ایران را در نقشۀ زیر پیدا کنید. ایران بین مدار 25 تا 39 درجه عرض شمالی و 44 تا 63 درجه طول شرقی قرار دارد.
2- فرض کنید بتوانیم موقعیت جغرافیایی ایران را تغییر دهیم. با توجه به موقعیت های ریاضی جدید، شرایط آب و هوایی و… را در این دو حالت بررسی و موارد را با یکدیگر مقایسه کنید. در هر گروه یکی از موقعیت های فرضی را با موقعیت واقعی ایران مقایسه کنید.
اگر ایران در آمریکای جنوبی روی خط استوا قرار داشت: دارای آب و هوای گرم و مرطوب و بارندگی زیاد میشد و تنوع فصل وجود نداشت.
اگر در منطقه گرم و خشک قرار داشت: دارای بارندگی کم، آب و هوای گرم و خشک و تنوع فصل داشت.
اگر در نزدیکی قطب شمال قرار داشت: به علت مایل بودن زیاد خورشید، آب و هوا بسیار سرد و خشک و بارندگی بیشتر به شکل برف بود. و...
2- موقعیت نسبی
نسبت قرارگیری محل نشستن شما به میز معلم، تختۀ کلاس، در ورودی و پنجرههای کلاستان چگونه است؟ اگر هر کدام از این موارد، جابهجا شود بر شما تأثیر دارد؟ محل نشستن شما در کلاس نسبت به سایر پدیدهها موقعیت خاصی برای شما ایجاد کرده که با سایر همکلاسیهای شما متفاوت است.
مکان نشستن شما نسبت به سایر پدیدههای کلاس، موقعیت نسبی شما در کلاس است.
همۀ پدیدهها موقعیت نسبی دارند. منظور از موقعیت نسبی هر کشور، محلّ قرارگیری آن، نسبت به سایر کشورها، دریاها، تنگهها، کانالها، خلیج ها،منابع اقتصادی و... است.
فعالیت 3 (صفحهٔ 16 کتاب درسی)
برای درک بهتر این مفهوم به نقشۀ زیر توجّه کنید. موقعیت نسبی ایران را بررسی، و نتایج آن را در کلاس ارائه کنید.
ایران در جنوب غربی آسیا در منطقهی خاورمیانه واقع شده است. از طرف شرق و غرب و شمال غرب و شمال شرق با کشورهایی مانند افغانستان، پاکستان، ترکیه، عراق، ترکمنستان و... مرز زمینی مشترک دارد و با دریای خزر از شمال و خلیجفارس از جنوب محصور شده است که موجب ایجاد موقعیت مناسب دفاعی و اقتصادی و بازرگانی شده است.
موقعیت نسبی ایران
ایران به دلیل قرار گرفتن در مجاورت خلیج فارس، دریای عمان، تنگۀ هرمز و نیز دریای خزر از موقعیت نسبی ممتازی برخوردار است.
خلیج فارس به دلایل زیر دارای اهمیت است:
1- ارزش و نقش ارتباطی بین سه قارۀ افریقا، اروپا و آسیا که در گذشته اهمیت داشته و اکنون نیز به عنوان حلقهای از زنجیرۀ حمل و نقل کالا و نفت، اهمیت خود را حفظ کرده است.
2- بزرگترین منبع انرژی جهان، ذخایر با ارزشی دارد، زیرا حدود 66 درصد ذخایر نفت جهان و 28 درصد ذخایر گاز طبیعی را در خود جای داده است.
|
|
|
3- درآمدها و دلارهای ناشی از صدور و فروش نفت خام، منطقۀ خلیج فارس را به صورت یکی از کانونهای ثروتمند جهان در آورده است و این بازار مصرف بزرگ، آن را به کانون توجه صادر کنندگان کالاهای صنعتی و غیرصنعتی تبدیل کرده است.
4- این منطقه، ارزش فرهنگی و سیاسی دارد زیرا خلیج فارس در مرکز و قلب ناحیۀ جغرافیایی و سیاسی جهان اسلام قرار دارد.
|
|
|
مجموعۀ این ارزشهاست که قدرتهای جهانی را در گذشته و امروز متوجه خلیج فارس کرده است؛ زیرا تسلط بر تمام یا هر یک از این موارد، موازنۀ قدرت را در جهان تغییر میدهد.
ایران از کشورهای مهم در منطقۀ خلیج فارس است. عوامل طبیعی و انسانی، شرایط خاصّی برای کشور ایران پدید آورده است. به اطلاعات داده شده توجه کنید تا موقعیت و ویژگیهای این کشور را در منطقه بشناسید.
فعالیت 4 (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
با توجّه به اطلاعاتِ جدول بالا، جدول زیر را کامل کنید تا با موقعیت ایران در منطقۀ خلیج فارس بیشتر آشنا شوید.
|
رتبه در وسعت |
عربستان - ایران - ترکیه - افغانستان - عراق – امارات متحده عربی - کویت |
|
رتبه در جمعیت |
ایران - ترکیه - عراق - افغانستان - عربستان - امارات متحده عربی- کویت - بحرین |
|
رتبه در تولید نفت |
عربستان - عراق - ایران - امارات متحدهعربی- کویت - بحرین |
فعالیت 5 (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
در قیاس با کشورهای منطقه، تراکم جمعیتی آنها این موضوع را به ما یادآوری میکند که ایران به لحاظ وسعت و شاخص تراکم جمعیتی، ظرفیت بالایی را برای رشد جمعیت دارا است و با توجه به تأثیر متقابل جمعیت و پیشرفت، افزایش جمعیت و مقابله با روند کاهشی آن، امری ضروری است. به نظر شما جهت جلوگیری از روند کاهشی جمعیت در نواحی کمتراکم چه باید کرد؟
تنگۀ هرمز: آبراهۀ هلالی شکلی است که آبهای آزاد اقیانوس هند و دریای عمان را به خلیج فارس متصل میکند. این تنگه به سبب اینکه دروازۀ خروجی نفت خلیج فارس است، مهم ترین آبراهۀ راهبردی (استراتژیک) و یکی از گذرگاههای تجاری مهم جهان است.
|
|
|
دریای عمان: به واسطۀ مجاورت با آب های آزاد (اقیانوس هند) و وجود سواحل با قابلیتهای دفاعی مناسب از نظر اقتصادی و نظامی اهمیت بسیاری برای ایران دارد.
دریای خزر: بزرگترین پهنۀ آبی محصور در خشکی به واسطۀ منابع نفت و گاز، تأمین 90% از خاویار جهان و دسترسی به بازار مصرف 300 میلیون نفری کشورهای آسیای میانه از موقعیت نسبی بالایی برخوردار است.
مرزهای سیاسی
همانطور که میدانید، مرز مهمترین عامل تشخیص و جدایی هر کشور از کشور همسایه است و نشان میدهد سرزمین یک کشور تا کجا امتداد دارد. ایران کشور وسیعی است که حدود 8755 کیلومتر، مرز مشترک سیاسی با همسایگانش دارد و با 15 کشور مرز خشکی یا آبی دارد. ایران طولانی ترین مرز را با عراق و کوتاهترین مرز را با ارمنستان دارد.
با استفاده از نقشۀ جنوب غربی آسیا کشورهای همسایه ایران را نام ببرید. با دقت در نمودار زیر چه نکتۀ مهمی توجه شما را به خطوط مرزی ایران جلب میکند؟
|
|
بیشتر بدانیم
طی جنگ جهانی دوم و در شهریورماه 1320، هنگامی که متفقین تصمیم به اشغال ایران میگیرند، «مصیب ملکمحمدی»، «سید محمد راثی هاشمی» و «عبدالله شهریاری» مرزبانانی بودند که وظیفۀ پاسداری از مرزهای شمالی ایران را در پل فلزی جلفا - نخجوان برعهده داشتند. پس از آنکه ارتش شوروی برای ورود به خاک ایران به این پل، که عملاً تنها و بهترین محل عبور از رود پرخروش ارس در این ناحیه است، نزدیک میشود مقاومت دو روزۀ این سه سرباز آغاز میگردد. این مرزبانان ایرانی با اشراف به پل و منطقه، دو روز آنها را زمینگیر میکنند، ارتش شوروی هم که چارهای جز گذر از این پل را نداشتند، نمیتوانستند با توپخانه سنگین به پل حمله کنند. سرانجام پس از 48 ساعت مقاومت شجاعانه، این سه سرباز به شهادت رسیدند و پیکر آنها نیز در محل شهادتشان در کنار خطآهن این پل به خاک سپرده شد.
فعالیت 6: شناخت محل زندگی خود (صفحهٔ 21 کتاب درسی)
با توجه به درس یازدهم کتاب استان شناسی در مورد زندگی نامه یکی از شهدای دفاع مقدس که از مرزهای ایران اسلامی دفاع نمودهاند تحقیق کرده و در کلاس ارائه دهید.
تعدادی از کشورها به علت مجاورت با دریا و دریاچهها، امکان دسترسی به خطوط دریایی هم دارند. کشور ما از جمله کشورهایی است که از طریق راههای آبی با کشورهای جهان در ارتباط است. راههای آبی، امکان روابط بازرگانی بیشتری را فراهم میکند.
دسترسی به آبهای آزاد برای هر کشوری، علاوه بر امکان ارتباط با سایر نقاط جهان، دستیابی به منابع غذایی و منابع معدنی و سوخت های فسیلی را نیز فراهم میکند.
|
|
یکی دیگر از مرزهایی که امکان دسترسی به سایر کشورهای جهان را امکان پذیر می سازد، خطوط هوایی است که از طریق آن، ارتباط با سایر نقاط جهان فراهم میشود.
فعالیت 7 (صفحهٔ 21 کتاب درسی)
1 - مرزهای آبی شمال و جنوب ایران چه مزیتهایی برای کشور ما به وجود آورده است؟ با یکدیگر گفتوگو و نتایج آن را در کلاس ارائه کنید.
امکان حمل و نقل دریایی و تجارت با کشورهای همسایه و سایر کشورها- امکان توسعه مشاغل متنوع در سواحل (صید و شیلات و فعالیتهای گردشگری و...) - استفاده از ذخایر نفت و گاز در سواحل شمال و جنوب و مهمتر از همه موقعیت دفاعی مناسبی برای کشور ایجاد کرده است.
2- چرا تنگهها، آبراهههای مهم و استراتژیک محسوب میشوند؟
از نظر حملونقل دریایی و فعالیتهای بازرگانی دارای اهمیت هستند. اهمیت نظامی دارند و تسلط بر آنها باعث تسلط بر منطقهی وسیعی میشود.